18 marca – Europejski Dzień Mózgu

Mózg to nasze najważniejsze „centrum dowodzenia”. Dzięki niemu uczymy się, zapamiętujemy, rozwiązujemy problemy, podejmujemy decyzje i radzimy sobie ze zmianami. Dla studentów i pracowników uczelni jest także jednym z podstawowych narzędzi codziennej pracy.
Europejski Dzień Mózgu to dobra okazja, żeby na chwilę zatrzymać się i zastanowić: jak traktujemy swój mózg na co dzień? Czy dajemy mu nie tylko zadania, ale także czas na regenerację?

Mózg nie jest tylko „maszyną do pracy”

Ludzki mózg tworzy ogromną sieć połączeń między około 86 miliardami neuronów. Odpowiada m.in. za pamięć, uwagę, emocje, planowanie i podejmowanie decyzji. Szczególnie ważne w nauce i pracy są tzw. funkcje wykonawcze – pomagają nam koncentrować się, przełączać między zadaniami, kontrolować impulsy i rozwiązywać problemy.
Nie działają jednak bez ograniczeń. Długotrwały stres, brak snu i ciągłe obciążenie zadaniami mogą utrudniać koncentrację, zapamiętywanie i podejmowanie decyzji. Czasem problemem nie jest więc brak motywacji, ale po prostu przeciążony system.

Mózg uczy się przez całe życie

Jedną z niezwykłych właściwości mózgu jest neuroplastyczność – zdolność do zmieniania się pod wpływem doświadczeń i uczenia się.
To dzięki niej możemy nauczyć się nowego języka, programu komputerowego czy umiejętności potrzebnej w pracy. Możemy również rozwijać nowe sposoby reagowania na stres i stopniowo zmieniać utrwalone nawyki.
Mózg nieustannie reaguje na to, co robimy. Dlatego znaczenie mają nie tylko intensywne kursy czy jednorazowe działania, ale także nasze codzienne nawyki.

Kiedy stres pomaga, a kiedy zaczyna przeszkadzać?

Stres sam w sobie nie jest czymś złym. Może mobilizować, zwiększać czujność i pomagać w wykonaniu ważnego zadania. Problem pojawia się wtedy, gdy napięcie utrzymuje się długo i nie ma wystarczająco dużo czasu na regenerację. Wtedy możemy zauważyć m.in.:

• trudności z koncentracją,
• zapominanie i „pustkę w głowie”,
• większą drażliwość,
• trudności z podejmowaniem decyzji,
• problemy ze snem,
• poczucie ciągłego zmęczenia.

W środowisku akademickim łatwo pomylić wysokie zaangażowanie z ciągłym funkcjonowaniem „na wysokich obrotach”. Więcej godzin pracy nie zawsze oznacza większą efektywność.

Co możemy zrobić dla swojego mózgu?

Nie potrzebujemy skomplikowanych programów. Duże znaczenie mają podstawowe rzeczy:
Ruch - regularna aktywność fizyczna wspiera funkcje poznawcze i dobre samopoczucie.
Sen - podczas snu mózg m.in. porządkuje i konsoliduje informacje. Niedobór snu może szybko odbić się na koncentracji i pamięci.
Uczenie się - nowe umiejętności, czytanie, rozmowy i podejmowanie nowych wyzwań stymulują mózg i wspierają jego plastyczność.
Relacje - kontakt z innymi ludźmi ma znaczenie dla naszego dobrostanu i regulacji emocji.
Przerwy i regeneracja - krótka przerwa nie jest stratą czasu. Może pomóc odzyskać uwagę i zmniejszyć narastające przeciążenie.
Odżywianie - zbilansowana dieta dostarcza energii i składników potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu i mózgu.

Zdrowie mózgu to także zdrowie psychiczne

Depresja, zaburzenia lękowe, ADHD czy wypalenie zawodowe nie są kwestią „silnej lub słabej psychiki”. Są związane z funkcjonowaniem całego organizmu, w tym mózgu. Warto więc zwracać uwagę na sygnały, które utrzymują się dłużej i zaczynają wpływać na naukę, pracę lub codzienne funkcjonowanie. Trudności z koncentracją, pamięcią, snem, regulacją emocji czy przewlekłe zmęczenie mogą być powodem, by poszukać profesjonalnego wsparcia.
Wczesne zauważenie problemu pozwala szybciej dobrać odpowiednią pomoc.

Zadbaj o swoje „centrum dowodzenia”

Studia, badania naukowe, zajęcia, projekty, spotkania i codzienne obowiązki wymagają od nas ciągłego korzystania z zasobów poznawczych. Warto pamiętać, że mózg potrzebuje zarówno wyzwań, jak i odpoczynku.
Europejski Dzień Mózgu może być okazją do małego eksperymentu: zamiast pytać tylko „Co jeszcze mam dzisiaj zrobić?”, spróbujmy czasem zapytać:
„Czego potrzebuję, żeby móc dobrze funkcjonować także jutro?”

Bibliografia – wybór
Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology.
Voss, M. W., et al. (2013). Exercise, brain, and cognition across the life span. Journal of Applied Physiology.
Gage, F. H. (2019). Neurogenesis in the adult brain. Journal of Neuroscience.
World Federation of Neurology – materiały edukacyjne dotyczące zdrowia mózgu.