Neuroatypowość na uczelni technicznej – różnorodność, która buduje przyszłość

Na uczelni technicznej dużo mówimy o innowacyjności, kreatywności i szukaniu nowych rozwiązań. Warto przy tym pamiętać, że różnorodność sposobów myślenia i przetwarzania informacji jest jednym z elementów, które mogą wspierać rozwój nauki, technologii i współpracy.

Ludzie różnią się między sobą m.in. sposobem koncentracji, uczenia się, reagowania na bodźce czy radzenia sobie z organizacją zadań. Dotyczy to także osób z ADHD, osób w spektrum autyzmu, osób z dysleksją oraz osób doświadczających trudności związanych z przetwarzaniem sensorycznym, lękiem czy tikami.

Mówienie o neuroróżnorodności nie powinno jednak oznaczać przypisywania wszystkim osobom z danym rozpoznaniem tych samych cech. Każda osoba ma własny zestaw mocnych stron, trudności i potrzeb. Dlatego ważniejsze od samej etykiety jest poznanie tego, co konkretnej osobie pomaga dobrze funkcjonować w środowisku akademickim.

Czym jest neuroróżnorodność?

Pojęcie neuroróżnorodności odnosi się do naturalnego zróżnicowania sposobów funkcjonowania ludzkiego układu nerwowego. Termin ten został spopularyzowany m.in. przez socjolożkę Judy Singer w kontekście różnic neurologicznych i doświadczeń osób w spektrum autyzmu.

Neuroróżnorodność nie oznacza, że wszystkie różnice neurologiczne są wyłącznie „talentami” ani że trudności nie mają znaczenia. Jedne cechy mogą w określonych sytuacjach ułatwiać funkcjonowanie, inne mogą je utrudniać. Dużo zależy również od środowiska.

Przykładowo:

• osoba z ADHD może mieć trudność z utrzymaniem uwagi podczas długiego, mało angażującego wykładu, a jednocześnie dobrze funkcjonować w zadaniach wymagających szybkiego reagowania i działania;
• osoba w spektrum autyzmu może lepiej czuć się w sytuacjach przewidywalnych i jasno uporządkowanych, a jednocześnie dobrze radzić sobie z zadaniami wymagającymi dokładności i konsekwencji;
• osoba z dysleksją może potrzebować więcej czasu na czytanie tekstu, ale sprawnie posługiwać się informacjami przedstawionymi wizualnie lub przestrzennie.

Nie oznacza to oczywiście, że każda osoba z ADHD, autyzmem czy dysleksją będzie funkcjonować właśnie w taki sposób. Różnorodność występuje także wewnątrz każdej z tych grup.

Uczelnia techniczna – szanse i wyzwania

Studia i praca na uczelni technicznej wymagają m.in. długotrwałego skupienia, przetwarzania dużej ilości informacji, planowania pracy, realizowania projektów i współpracy z innymi osobami.

Dla części osób takie środowisko może być dobrze dopasowane – szczególnie gdy zadania są jasno określone, a problemy wymagają logicznego i systematycznego myślenia. Dla innych wyzwaniem mogą być natomiast hałas, duża liczba bodźców, częste zmiany planów, wielozadaniowość czy presja czasu.

Ta sama osoba może więc bardzo dobrze radzić sobie z jednym elementem studiowania, a jednocześnie potrzebować wsparcia w innym.

Trudność w jednym obszarze nie oznacza braku kompetencji w pozostałych.

Mocne strony, które nie zawsze widać od razu

W opisach funkcjonowania osób neuroatypowych często pojawiają się takie cechy, jak:

• nieszablonowe podejście do problemów,
• dostrzeganie szczegółów i zależności,
• myślenie wizualne lub przestrzenne,
• zainteresowanie określonymi obszarami i możliwość bardzo intensywnego angażowania się w nie,
• dostrzeganie nieoczywistych połączeń między informacjami.

Nie są to jednak uniwersalne cechy wszystkich osób neuroatypowych. Warto traktować je raczej jako możliwe sposoby funkcjonowania niż jako zestaw cech przypisanych do konkretnej diagnozy.

W środowisku akademickim takie różnice mogą być wartościowe, szczególnie w zadaniach wymagających analizy, projektowania, programowania, rozwiązywania problemów czy poszukiwania nowych rozwiązań.

Z czym może być trudno?

Neuroatypowość może wiązać się również z trudnościami, które w środowisku akademickim łatwo pomylić z brakiem zaangażowania czy motywacji.

Może chodzić na przykład o:

• trudności z rozpoczęciem i organizacją dużego zadania,
• problemy z oceną czasu potrzebnego na wykonanie pracy,
• utrzymywanie uwagi przy zadaniach mało angażujących,
• silną reakcję na hałas, światło lub inne bodźce,
• przeciążenie w sytuacjach wymagających jednoczesnego przetwarzania wielu informacji,
• trudności w sytuacjach społecznych lub związanych z oceną,
• większą potrzebę przewidywalności i jasnych zasad.

W przypadku ADHD, autyzmu czy innych neurorozwojowych różnic część tych trudności ma podłoże związane ze sposobem funkcjonowania układu nerwowego. Nie oznacza to jednak, że można je wyjaśnić wyłącznie diagnozą. Na codzienne funkcjonowanie wpływają również doświadczenia, sytuacja życiowa, stres, środowisko oraz dostępne strategie radzenia sobie.

Co może sprzyjać dobremu funkcjonowaniu?

Nie chodzi o to, żeby wszyscy studenci i pracownicy funkcjonowali w taki sam sposób. Chodzi raczej o tworzenie środowiska, w którym różne sposoby pracy i uczenia się są możliwe, o ile pozwalają realizować wymagania związane z daną rolą czy zadaniem.

•  Jasne zasady i przewidywalność

Czytelne wymagania, terminy, kryteria oceniania i uporządkowana organizacja zajęć mogą ułatwiać funkcjonowanie wielu osobom – nie tylko neuroatypowym.

• Elastyczność tam, gdzie jest możliwa

Konsultacje, odpowiednie dostosowania czy alternatywne sposoby realizacji niektórych zadań mogą pomóc osobom, które napotykają bariery niezwiązane bezpośrednio z ich wiedzą czy kompetencjami.

• Większa wiedza i mniej stereotypów

Znajomość różnorodnych sposobów funkcjonowania może ograniczać nieporozumienia. Ktoś, kto potrzebuje dodatkowego czasu na uporządkowanie informacji, niekoniecznie jest mniej zaangażowany. Osoba, która unika kontaktu wzrokowego, nie musi być nieuważna. Student, który odkłada rozpoczęcie zadania, niekoniecznie jest „leniwy”.

•  Możliwość skorzystania ze wsparcia

Rozmowa z psychologiem, doradcą czy inną osobą wspierającą może pomóc lepiej zrozumieć własne trudności i znaleźć praktyczne sposoby radzenia sobie z nimi.

Co możesz zrobić jako student lub studentka?

Nie ma jednej uniwersalnej strategii. Warto sprawdzać, co działa właśnie w Twoim przypadku. Pomocne może być:

• dzielenie większych projektów na mniejsze etapy,
• korzystanie z kalendarza, list zadań, przypomnień lub timerów,
• planowanie zadań w sposób wizualny,
• robienie krótkich przerw podczas dłuższej pracy,
• ograniczanie nadmiaru bodźców, jeśli utrudniają koncentrację,
• uwzględnianie czasu na odpoczynek i regenerację,
• korzystanie z dostępnego na uczelni wsparcia, kiedy samodzielne radzenie sobie przestaje wystarczać.

Proszenie o pomoc nie oznacza braku samodzielności. Umiejętność rozpoznania, czego potrzebujemy, i poszukania odpowiedniego wsparcia jest również elementem dbania o własne funkcjonowanie.

Co możemy zrobić jako społeczność akademicka?

Każdy z nas może mieć wpływ na to, jak wygląda codzienna współpraca na uczelni. Możemy:

• reagować na stereotypowe komentarze i żarty dotyczące neuroróżnorodności,
• zwracać uwagę na jasność komunikacji,
• uwzględniać różne style pracy i komunikowania się,
• unikać sprowadzania osoby do diagnozy,
• pytać o potrzeby zamiast zakładać z góry, czego dana osoba potrzebuje.

Integracja nie polega na tym, żeby wszyscy zachowywali się i pracowali w ten sam sposób. Chodzi raczej o to, żeby różnice nie stawały się niepotrzebną barierą w studiowaniu, pracy i współpracy.

Różnorodność poznawcza jako część akademickiej społeczności

Uczelnia techniczna jest miejscem, w którym spotykają się różne sposoby myślenia, doświadczenia i podejścia do rozwiązywania problemów. Ta różnorodność jest częścią codziennego życia akademickiego.

Neuroróżnorodność nie oznacza ani automatycznych wyjątkowych zdolności, ani wyłącznie trudności. Dla konkretnej osoby może oznaczać zarówno obszary, w których funkcjonuje szczególnie dobrze, jak i takie, w których potrzebuje dodatkowego wsparcia.

Dlatego warto patrzeć nie tylko na diagnozę czy etykietę, ale przede wszystkim na człowieka, jego sposób funkcjonowania i warunki, w których ma się uczyć, pracować i współpracować.

Tworzenie bardziej dostępnego i przyjaznego środowiska akademickiego nie wymaga, aby wszyscy funkcjonowali tak samo. Wymaga natomiast uważności na różnice i gotowości do szukania rozwiązań, które pozwalają ludziom w pełni uczestniczyć w życiu uczelni.