7 kwietnia obchodzony jest Światowy Dzień Zdrowia ustanowiony przez World Health Organization  i obchodzony równolegle Europejski Dzień Chorego Psychicznie. To dobry moment, aby przypomnieć, że zdrowie nie dotyczy wyłącznie ciała. Obejmuje również psychikę, relacje społeczne oraz sposób funkcjonowania w codziennych rolach – także w środowisku akademickim.

Co najnowsze badania mówią o związku między psychiką a organizmem?

Jeszcze niedawno zdrowie fizyczne i psychiczne traktowano jak dwa oddzielne obszary medycyny. Tymczasem coraz więcej badań pokazuje, że granica między nimi jest znacznie mniej wyraźna, niż sądzono. Analizy dużych baz danych zdrowotnych wskazują, że stan układu sercowo-naczyniowego, metabolicznego czy odpornościowego może być powiązany z późniejszym ryzykiem depresji lub zaburzeń lękowych, a osoby z poważnymi zaburzeniami psychicznymi częściej zmagają się także z chorobami somatycznymi.
Coraz wyraźniej widać więc, że ciało i psychika funkcjonują jako jeden system. Wnioski z tych badań są interesujące nie tylko dla medycyny – mają również znaczenie dla środowisk intensywnej pracy intelektualnej, takich jak uczelnie i ośrodki badawcze.
Jedno z ciekawszych odkryć ostatnich lat pochodzi z analiz dużych baz danych zdrowotnych. Badacze korzystający z danych biobankowych – obejmujących setki tysięcy osób – zauważyli, że stan różnych układów ciała może przewidywać przyszłe problemy psychiczne nawet kilkanaście lat wcześniej. W analizie danych z projektu UK Biobank okazało się, że parametry związane z funkcjonowaniem układu sercowo-naczyniowego, metabolicznego czy odpornościowego są powiązane z późniejszym ryzykiem epizodów depresyjnych lub zaburzeń lękowych.
Nie oznacza to oczywiście prostego równania „choroba ciała powoduje chorobę psychiczną”. Raczej wskazuje na wspólne mechanizmy biologiczne – m.in. procesy zapalne, działanie hormonów stresu czy wpływ stylu życia na funkcjonowanie mózgu.

Gdy choruje psychika – częściej choruje także ciało

Jeszcze mocniejsze dane pojawiają się w badaniach dotyczących osób z poważnymi zaburzeniami psychicznymi. Duża metaanaliza opublikowana w BMJ Mental Health, obejmująca dane z niemal 200 tysięcy pacjentów, pokazała, że osoby z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi znacznie częściej zmagają się równocześnie z chorobami somatycznymi.
Najczęściej dotyczy to:
- chorób sercowo-naczyniowych
- zaburzeń metabolicznych (np. cukrzycy)
- chorób układu oddechowego
- chorób przewodu pokarmowego.
Badacze określają to zjawisko jako wielochorobowość – współwystępowanie kilku problemów zdrowotnych jednocześnie. W przypadku zaburzeń psychicznych pojawia się ono zdecydowanie częściej niż w populacji ogólnej. W praktyce oznacza to, że zdrowie psychiczne i fizyczne nie są dwiema niezależnymi historiami zdrowia. Raczej przypominają dwie strony tej samej opowieści o funkcjonowaniu organizmu.

Dlaczego tak się dzieje?

Coraz więcej badań wskazuje kilka możliwych mechanizmów łączących ciało i psychikę:

1. Układ odpornościowy i stan zapalny
   Procesy zapalne w organizmie mogą wpływać na funkcjonowanie mózgu i regulację nastroju.
   
2. Hormony stresu
   Długotrwały stres podnosi poziom kortyzolu, który oddziałuje zarówno na układ nerwowy, jak i na metabolizm czy układ sercowo-naczyniowy.
   
3. Styl życia
   Sen, aktywność fizyczna, dieta i używki wpływają jednocześnie na zdrowie mózgu i całego organizmu.
   
4. Wpływ choroby na codzienne funkcjonowanie
   Przewlekła choroba somatyczna może zwiększać ryzyko obniżonego nastroju, a zaburzenia psychiczne mogą utrudniać dbanie o zdrowie fizyczne. Z tego powodu coraz częściej mówi się o integracyjnym podejściu do zdrowia, w którym leczenie i profilaktyka obejmują zarówno ciało, jak i psychikę.

Co to oznacza dla środowiska akademickiego?

Środowisko uczelni – zwłaszcza uczelni technicznych – jest miejscem intensywnego wysiłku poznawczego. Długie godziny pracy przy komputerze, projekty, presja terminów, nieregularny sen czy ograniczona aktywność fizyczna to doświadczenia dobrze znane wielu studentom i pracownikom naukowym.
W świetle współczesnych badań oznacza to coś ważnego: warunki, które wpływają na zdrowie fizyczne, wpływają również na funkcjonowanie psychiczne. Dlatego na wielu uczelniach na świecie coraz więcej uwagi poświęca się temu, co można nazwać „higieną pracy intelektualnej”:

• dbaniu o sen i regenerację,
• równowadze między pracą a odpoczynkiem,
• aktywności fizycznej,
• możliwości korzystania ze wsparcia psychologicznego. 

Nie dlatego, że zdrowie psychiczne jest „modnym tematem”, lecz dlatego, że badania pokazują jego bezpośredni związek z ogólnym zdrowiem i funkcjonowaniem człowieka.
Nie trzeba być psychologiem, żeby pomóc. Czasem wystarczy:

1. Zauważyć
   „Widzę, że ostatnio jest Ci bardzo trudno.”
   
2. Nazwać gotowość wsparcia
   „Jeśli chcesz pogadać – jestem.”
   
3. Zachęcić do profesjonalnej pomocy
   „Na uczelni działa wsparcie psychologiczne – warto z tego skorzystać.” 

Najważniejsze jest zwykłe ludzkie zainteresowanie.

Choroby psychiczne są częścią rzeczywistości społecznej

Zaburzenia psychiczne należą dziś do najczęstszych problemów zdrowotnych na świecie. Do najczęściej diagnozowanych należą m.in.:

• depresja
• zaburzenia lękowe
• choroba afektywna dwubiegunowa 
• schizofrenia
  
  

W środowisku akademickim wiele osób funkcjonuje z tymi trudnościami – często niewidocznie dla otoczenia. Niejednokrotnie większym problemem niż same objawy okazuje się stygmatyzacja, wstyd i obawa przed ujawnieniem trudności. Dlatego tak ważna jest kultura akademicka oparta na szacunku, wiedzy i odpowiedzialności społecznej.

Jedna, wspólna historia zdrowia

Światowy Dzień Zdrowia i Europejski Dzień Chorego Psychicznie przypomina, że zdrowie psychiczne jest integralną częścią zdrowia człowieka. Coraz więcej danych naukowych prowadzi do prostego wniosku: organizm człowieka nie rozróżnia tak wyraźnie między ciałem a psychiką, jak robimy to w codziennym języku.
Układ nerwowy, odpornościowy, hormonalny i metaboliczny tworzą sieć powiązanych procesów. W tej sieci zmiana w jednym obszarze często odbija się w innym.
Dlatego kwestia zdrowia i zdrowia psychicznego jest rozmową o pełnym funkcjonowaniu człowieka. W środowisku akademickim warto by oznaczało to:
- otwartość na rozmowę o trudnościach,
-  możliwość skorzystania z dostępnego profesjonalnego wsparcia,
- przeciwdziałanie stygmatyzacji,
- budowanie kultury wzajemnego szacunku.
Troska o zdrowie psychiczne nie jest wyłącznie sprawą specjalistów. To wspólna odpowiedzialność całej społeczności akademickiej.