Jak odnaleźć swoje „dlaczego” w czasie akademickiego przeciążenia?

Maj - między odpoczynkiem a sesją.
Jak odnaleźć swoje „dlaczego” w czasie akademickiego przeciążenia?

Maj bywa jednym z najbardziej paradoksalnych miesięcy w roku akademickim. Z jednej strony — doświadczamy coraz więcej słońca, są coraz dłuższe dni, pojawia się większa potrzeba wychodzenia z domu, doświadczenia odpoczynku, zwolnienia tempa i wejścia na nowo w doświadczanie przyrody po zimie. Z drugiej — mamy nadchodzące kolokwia, projekty, zaliczenia i widmo zbliżającej się sesji egzaminacyjnej.
U wielu osób pojawia się konflikt, zderzenie interesów i potrzeb, pojawiają się myśli typu:

• „Chcę odpocząć, ale nie mogę.”
• „Powinnam/powinienem się skupić, ale trudno mi usiedzieć i koncentrować się nad materiałem.”
• „Jak to jest, że inni jakoś dają radę, a ja czuję się wyczerpany/a.”
• „Im bardziej próbuję się zmobilizować, tym bardziej odpycha mnie od nauki.”

To nie musi oznaczać lenistwa ani utraty ambicji. Często jest to naturalna reakcja organizmu na długotrwałe przeciążenie, stres i funkcjonowanie w trybie ciągłej efektywności, produktywności.
Być może jest to czas, gdy warto spojrzeć na naukę i rozwój nie tylko przez pryzmat wyników, ale również sensu, równowagi i dobrostanu psychicznego. Wiele na ten temat piszemy i mówimy przez cały rok. Dziś spójrzmy  na te kwestie w kontekście japońskiej koncepcji Ikigai.

Czym jest Ikigai?

Ikigai to japońska koncepcja odnosząca się do poczucia sensu, celu i wewnętrznej motywacji w codziennym życiu. Samo słowo wywodzi się od dwóch japońskich terminów:
iki — „żyć”,
gai — „wartość”, „powód”, „coś wartego”.
W uproszczeniu Ikigai można interpretować jako: „to, co sprawia, że chce nam się wstawać rano”.
Idea wywodzi się z kultury japońskiej, szczególnie silnie kojarzonej z Okinawą — regionem, który jest znany z dużej liczby osób długowiecznych. W tradycyjnym rozumieniu Ikigai nie oznacza wyłącznie skupienia na realizowaniu kariery zawodowej czy poszukiwaniu wielkiego życiowego sukcesu. Może być związane zarówno z pracą, jak i relacjami, codziennymi rytuałami, pomaganiem innym, rozwijaniem umiejętności, poczuciem przynależności, spokojem i równowagą.
W kulturze zachodniej Ikigai często przedstawia się w formie pewnej macierzy łączącej:

• to, co lubimy,
• to, co stanowi naszą mocną stronę - co dobrze potrafimy,
• to, co potrzebne jest światu,
• to, co zapewni nam wynagrodzenie.

W Japonii podejście to bywa jednak rozumiane o wiele szerzej. Bardziej podkreślane jest codzienne zaangażowanie, sens drobnych działań oraz budowanie życia zgodnego z własnymi wartościami, a nie wyłącznie osiągnięciami.
W życiu akademickim można jednak zgubić te elementy codziennego zaangażowania w wartościowe dla nas działania pod presją ocen, wymagających terminów i porównywania się z innymi. W pewnym momencie nauka, zaczyna kojarzyć się nam wyłącznie z obowiązkiem i napięciem, a nie z rozwojem czy ciekawością.

Dlaczego właśnie maj bywa tak trudny?

Wiosna wpływa nie tylko na pogodę, ale również na nasze funkcjonowanie psychiczne i fizyczne.
Nasze ciało wiosną często:

• potrzebuje więcej ruchu i odbudowy sił,
• gorzej toleruje długotrwałe siedzenie,
• silniej reaguje na przeciążenie poznawcze,
• domaga się kontaktu z innymi i odpoczynku.

Jednocześnie to właśnie wtedy studenci i pracownicy akademiccy funkcjonują pod coraz większą presją czasu. Powstaje więc konflikt między biologiczną potrzebą oddechu a wymaganiem wysokiej koncentracji. Im bardziej jednak lekceważymy potrzebę odpoczynku, tym częściej pojawiają się:

• prokrastynacja,
• trudności z koncentracją, 
• drażliwość,
• poczucie winy,
• zmęczenie emocjonalne,
• spadek motywacji.

Paradoksalnie więc odpoczynek nie zawsze jest „ucieczką od obowiązków”. Czasem staje się warunkiem odzyskania skuteczności.

Ikigai studenta — jak odnaleźć sens w nauce?

W praktyce akademickiej Ikigai nie oznacza, że każdy przedmiot powinien być ekscytujący. Oznacza raczej próbę odpowiedzi na pytania:

• Po co właściwie się uczę?
• Co chcę dzięki temu rozumieć lub umieć?
• Jakie wartości stoją za moim wysiłkiem?
• Co jest dla mnie ważne poza samą oceną?

Dla jednych może to być rozwój kompetencji zawodowych. Dla innych — możliwość pomagania ludziom, niezależność finansowa, ciekawość świata czy budowanie przyszłości zgodnej z własnymi wartościami.
Kiedy jednak nauka staje się wyłącznie „zaliczaniem”, to motywowanie do nauki  często opiera się tylko na stresie. A stres działa skutecznie jedynie krótkoterminowo.

Jak próbować wdrażać elementy Ikigai w życiu studenckim?

•  Łączenie nauki z osobistym sensem

Zamiast pytać wyłącznie:  „Ile jeszcze jest do przerobienia materiału?”
warto czasem zastanowić się co jakiś czas:  
„Dlaczego ten kierunek był dla mnie ważny?”
„Co chcę umieć za kilka lat?”
„Jakie kompetencje już rozwijam czy zdobywam?”
Nawet niewielkie poczucie sensu pomaga zwiększyć wytrwałość i odporność psychiczną.

• Planowanie odpoczynku bez poczucia winy

Regeneracja nie powinna być nagrodą „za idealną produktywność”. Jest elementem efektywnego uczenia się.
Krótki spacer, kontakt z przyrodą, ruch, rozmowa z bliskimi czy odpowiednia ilość snu:
poprawiają koncentrację,
wspierają pamięć,
zmniejszają napięcie układu nerwowego.
Wiosną organizm szczególnie silnie sygnalizuje potrzebę równowagi między wysiłkiem a odpoczynkiem.

• Odejście od perfekcjonizmu

Wiele osób narzuca sobie taki wymów:: „Muszę zrobić wszystko idealnie albo nie warto robić tego w ogóle.”
Tymczasem skuteczna nauka czy wartościowa praca często opiera się na:
regularności,
wystarczająco dobrym działaniu,
akceptowaniu pomyłek,
harmonijnym postępie.
Perfekcjonizm może pomóc chwilowo zwiększać wyniki, ale długofalowo zwiększa ryzyko wypalenia i przewlekłego stresu.

• Budowanie mikro-motywacji

Ikigai nie musi być wielkim odkryciem życiowym. Czasem w jego wprowadzeniu w życiu pomaga:
ustalenie ulubionego miejsce do nauki czy pracy,
wspólna nauka ze znajomymi,
poczucie sprawczości (doświadczanie, że samodzielnie decydujemy),
świętowanie małych postępów,
świadomość własnego rozwoju.
Małe źródła sensu są bardziej dojrzałe niż ciągłe motywowanie się lękiem.

Ikigai na uczelni — możliwa rola prowadzących i środowiska akademickiego

Idea Ikigai może być również inspiracją dla osób prowadzących zajęcia i organizujących środowisko akademickie.

Co mogą zrobić prowadzący?

• Pokazywać sens materiału

Studenci łatwiej angażują się w naukę, gdy wiedzą: do czego dana wiedza służy, jak wygląda jej praktyczne zastosowanie, dlaczego temat jest istotny.
Poczucie sensu zwiększa zaangażowanie bardziej niż sama presja ocen.

• Wspierać samodzielność zamiast wyłącznie kontrolować

Nadmierna koncentracja na błędach i ocenach może wzmacniać lęk oraz unikanie.
Pomocne bywają natomiast: jasne wymagania, przewidywalność, stabilność osoby prowadzącej, możliwość zadawania pytań, budująca informacja zwrotna, docenianie wysiłku, nie tylko efektu.

• Normalizować zmęczenie i przeciążenie

Studenci często zakładają, że: „Jeśli sobie nie radzę, to znaczy, że jestem słaby/a.” Tymczasem trudności z koncentracją pod koniec semestru są bardzo częste i nie oznaczają braku potencjału. podkreślanie powszechności problemu, nie oznacza obniżania wymagań — ale ma duże znaczenie w zakresie zmniejszania poczucia alienacji i wstydu.

• Tworzyć kulturę równowagi

Środowisko akademickie może wspierać: rozwój, ciekawość, współpracę,  odpoczynek, zdrowie psychiczne,
a nie wyłącznie nieustanną rywalizację i idące z nią przeciążenie.

Kilka pytań na koniec maja

W okresie intensywnej nauki warto zatrzymać się czasem na chwilę i zapytać siebie:
Co daje mi poczucie sensu?
Co mnie ostatnio najbardziej przeciąża?
Jakiego odpoczynku naprawdę potrzebuję?
Co próbuję sobie udowodnić?
Jak mogę zadbać o siebie, nie rezygnując z celów?
W naszym życiu często chodzi o poszukiwanie harmonii między obowiązkami, wartościami, rozwojem i codziennym dobrostanem.  Czasami również w życiu istotna jest zgoda na to, że człowiek potrzebuje zarówno wyzwań i koncentracji, jak i majowego słońca.

I o tym jest koncepcja Ikigai.